Το Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου συμμετέχει από το 2004 στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κοινωνία της Πληροφορίας», στον άξονα «Πολιτισμός», υλοποιώντας το έργο «Διάσωση, Αξιοποίηση και Προβολή Τεκμηρίων Ιστορίας του Νεότερου και Σύγχρονου Ελληνισμού».

 Το αντικείμενο του έργου προέβλεπε τη διάσωση και προβολή, μέσω της ψηφιοποίησης και της τεκμηρίωσης, μεγάλου μέρους των συλλογών του ΙΜΧΑ που αφορούν βιβλία, χάρτες και λυτά έγγραφα. Συγκεκριμένα, δημιουργήθηκαν τέσσερις ψηφιοποιημένες συλλογές: (α) η «Ειδική Συλλογή» της Βιβλιοθήκης (275 βιβλία-83.000 σελ. περίπου), (β) η «Συλλογή ‘Καραμανλίδικων’ βιβλίων» (75 βιβλία-33.000 σελ. περίπου), (γ) η «Συλλογή Χαρτών», (400 χάρτες με έτος κατασκευής από τον 16ο έως και τον 20ό αι. σε διάφορα μεγέθη) και (δ) η «Συλλογή πηγών για τη Νεότερη Μακεδονία» (έγγραφα και φωτογραφίες περιόδου 1837-1913, 5.000 σελ. περίπου).

 Παράλληλα με τις ψηφιοποιημένες συλλογές εκπονήθηκαν και διαρκώς εμπλουτίζονται τα αντίστοιχα κείμενα τεκμηρίωσης. Κάθε κείμενο τεκμηρίωσης συνοδεύεται από λημματικό θησαυρό (θέματα, λέξεις-κλειδιά), με βάση τον οποίο θα καθίσταται δυνατή και η αναζήτησή του εντός της σύγχρονης βάσης δεδομένων που αναπτύχθηκε για το σκοπό αυτό στο Ίδρυμα. Τόσο τα κείμενα τεκμηρίωσης όσο και οι θησαυροί έχουν μεταφραστεί και αναπτυχθεί εκτός από την ελληνική, στην αγγλική και τη γαλλική γλώσσα. Όλο το προαναφερθέν υλικό, οι ψηφιοποιημένες συλλογές και η τεκμηρίωσή τους, είναι πλέον διαθέσιμο στο ελληνικό και διεθνές κοινό τόσο μέσω της βάσης δεδομένων που λειτουργεί στην έδρα του Ιδρύματος όσο και μέσω του Διαδικτύου

Πρόκειται για μια σημαντική συλλογή παλιών και σπάνιων βιβλίων που διαθέτει η Βιβλιοθήκη του ΙΜΧΑ. Η Συλλογή περιλαμβάνει 450 τίτλους στα ελληνικά και σε διάφορες ευρωπαϊκές γλώσσες. Τα περισσότερα βιβλία αναφέρονται σε περιηγήσεις, την ιστορία, τον πολιτισμό, τη λαογραφία, τη θρησκεία και τη φιλολογία του ελληνικού και του βαλκανικού χώρου.

Η πιο σπάνια και ταυτόχρονα παλαιότερη έκδοση της Ειδικής Συλλογής είναι η Ιστορία του Σκεντέρμπεη του Ζακ ντε Λαβαρντέν, μία έκδοση του 1604, γραμμένη στα γαλλικά και τυπωμένη στο Σαν Ζερβέ του Καναδά.

Η Ειδική Συλλογή φυλάσσεται σε ειδικό χώρο της Βιβλιοθήκης του ΙΜΧΑ και η πρόσβαση του κοινού σε αυτήν είναι περιορισμένη λόγω της παλαιότητας και της σπανιότητας των βιβλίων. Πρόσφατα ωστόσο το μεγαλύτερο μέρος της ψηφιοποιήθηκε πλήρως μέσω του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», γεγονός που διευρύνει τις δυνατότητες πρόσβασης των χρηστών σε αυτήν.

Πρόκειται για βιβλία γραμμένα με την καραμανλίδικη γραφή, δηλαδή τη γραφή της τουρκικής γλώσσας με ελληνικό αλφάβητο. Η γραφή αυτή επινοήθηκε για τους τουρκόφωνους χριστιανούς ορθόδοξους της Μικράς Ασίας, οι οποίοι ζούσαν κυρίως στην περιοχή της Καππαδοκίας και του Καραμάν. Το πρώτο γνωστό καραμανλίδικο κείμενο ανάγεται στα μέσα του 15ου αιώνα, ενώ το πρώτο έντυπο κυκλοφόρησε το 1718. Στην αρχή τα καραμανλίδικα βιβλία ήταν θρησκευτικού περιεχομένου: λειτουργικά, κατηχητικά, περιγραφές των Αγίων Τόπων, μοναστηριών κ.λπ., και απέβλεπαν στη διατήρηση και την ενίσχυση της πίστης των τουρκόφωνων ορθόδοξων πληθυσμών. Από το τέλος του 18ου αιώνα στα καραμανλίδικα βιβλία περιλαμβάνονται και έργα διδακτικά, ιστορικά, γεωγραφικά, ιατρικά και λογοτεχνικά, τυπωμένα στη Βενετία, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Αθήνα κ.α. Το σύνολο των γνωστών καραμανλίδικων βιβλίων ανέρχεται σε 500 περίπου, από τα οποία το τελευταίο εκδόθηκε το 1921. Πολύ σημαντικό ρόλο στη διάδοση της καραμανλίδικης γραφής έπαιξε ο Ευαγγελινός Μισαηλίδης, ο οποίος το 1851 άρχισε να εκδίδει στην Κωνσταντινούπολη την εφημερίδα «Ανατολή» γραμμένη στην καραμανλίδικη γραφή.

Η συλλογή καραμανλίδικων εκδόσεων του ΙΜΧΑ περιλαμβάνει 76 τίτλους. Η παλαιότερη έκδοση ανάγεται στα 1753 και η νεότερη στα 1921. Η μεγάλη πλειοψηφία των βιβλίων είναι θρησκευτικού περιεχομένου.

Κατά τις πέντε και πλέον δεκαετίες της λειτουργίας του, το Ίδρυµα Μελετών Χερσονήσου του Αίµου έχει να επιδείξει µία σηµαντική συλλογή πηγών για τη νεότερη ιστορία της Μακεδονίας, κατά κύριο λόγο, αλλά και άλλων περιοχών της Μέσης Βαλκανικής. Το ενδιαφέρον του Ιδρύµατος συγκέντρωσε η περίοδος του Μακεδονικού Αγώνα, µε αποτέλεσµα τη συλλογή σηµαντικού υλικού που σήµερα καλύπτει το µέγιστο τµήµα της ενότητας εγγράφων. Επιπλέον, έχει περιέλθει στην κατοχή του Ιδρύµατος σηµαντικός αριθµός φωτογραφιών, αντιγράφων και πρωτοτύπων, µε έµφαση και πάλι στην περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα.

Σε ό,τι αφορά την ενότητα των εγγράφων, η ταξινόµηση ακολουθεί τις εξής βασικές υποδιαιρέσεις: ενότητες, τµήµατα, φάκελοι, υποφάκελοι. Ταξινοµήθηκαν, λοιπόν, τα έγγραφα σε επτά τµήµατα σύµφωνα µε την προέλευσή τους. Ο παρών κατάλογος αφορά στο Τμήμα Ζ΄, που περιλαµβάνει ιδιωτικά αρχεία, αποµνηµονεύµατα και συλλογές και η σύνταξή του απαίτησε ιδιαίτερη επιµέλεια. Πρόκειται για µεγάλο µέρος του πρωτογενούς υλικού που συγκέντρωσε κατά καιρούς το ΙΜΧΑ, χάρη στη φροντίδα κυρίως του Βασίλειου Λαούρδα.

Περιλαµβάνει επίσης και µεγάλο αριθµό αντιγράφων από σηµαντικά προσωπικά αρχεία. Δυστυχώς, δεν είχε καταγραφεί η πηγή προέλευσης του επιµέρους υλικού (που προέρχεται προφανώς από δωρεές) και, όπου αυτή δεν ήταν εµφανής –όπως στην περίπτωση αποµνηµονευµάτων– ο συντάκτης στηρίχθηκε σε στοιχεία του υλικού και σε συσχετισµούς που έκρινε πρόσφορους. Έτσι, ήρθε κυριολεκτικά στο φως µία µεγάλη υποενότητα, το αρχείο του Σωτηρίου Γ. Αστεριάδη, µε σηµαντικά ντοκουµέντα για τη Μακεδονία της περιόδου 1876-1913. Μέριµνα επιδείχθηκε επίσης για την προφύλαξη φθαρµένου ή ευαίσθητου υλικού.

Η συλλογή αυτή περιλαμβάνει 467 χάρτες που απεικονίζουν το χώρο της ΝΑ Ευρώπης κατά την αρχαιότητα, τη ρωμαϊκή-μεσαιωνική εποχή, την τουρκοκρατία, το Μακεδονικό Αγώνα, τους Βαλκανικούς πολέμους, τον Α΄ και Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο. Το μεγαλύτερο μέρος τους απεικονίζει την Ελλάδα, Μικρά Ασία, Μακεδονία, Ήπειρο, Θράκη, Αλβανία, Σερβία, Βουλγαρία και Τουρκία. Η κατασκευή τους εκτείνεται χρονικά από το 16ο έως τον 20ό αι.

Το είδος τους ποικίλλει. Υπάρχουν χάρτες ιστορικοί, εθνογραφικοί, επιτελικοί, αρχαιολογικοί, περιηγητικοί, στατιστικοί, γλωσσολογικοί, διοικητικοί, οικονομικοί–παραγωγικοί, εκκλησιαστικοί, ναυτικοί, γεωφυσικοί και πολιτικοί. Είναι γραμμένοι κυρίως στην ελληνική γλώσσα, αλλά υπάρχουν και χάρτες αγγλικοί, γερμανικοί, οθωμανικοί και σλαβικοί.